Dünya, HIV-1’in 1983’te keşfiyle AIDS salgınına, 2020’deyse Sars-CoV-2’nin tanımlanmasıyla COVID-19 pandemisine tanık oldu. Bu virüslerin yol açtığı kayıplar, milyonları etkiledi. Peki, gelecekte karşılaşılabilecek yeni bir virüsün ne kadar tehlikeli olduğunu nasıl anlayacağız? Edinburgh Üniversitesi araştırmacıları, bu soruya yanıt aramak için önemli bir adım attı.
Bilim insanları, RNA temelli virüsler üzerinde yoğunlaşarak, insan sağlığını tehdit eden en riskli patojenleri belirledi. Binlerce RNA virüsü türü bulunurken, sadece 239’u insanları enfekte edebiliyor. Araştırmacılar, yakın zamanda yayımladıkları bir katalogda, bu virüslerin yayılma potansiyelini ve hastalık şiddetini değerlendiren bir sistem sundu. Bu katalog, gelecekteki pandemilerin öngörülmesine yardımcı olmak için kritik bir araç olarak görülüyor.
RNA Virüslerinin Tehlike Derecesi Nasıl Belirleniyor?
Araştırmada, virüslerin insanlara bulaşma yolları ve hastalık oluşturma kapasiteleri incelendi. Bir virüsün pandemi riski taşıyabilmesi için, insanlar arasında kolayca yayılabilmesi gerekiyor. Bu yayılma, doğrudan temas, havadan parçacıklar, kan ya da dışkı yoluyla, hatta sivrisinek veya kene ısırmalarıyla gerçekleşebilir.
Katalogda yer alan virüslerin üçte ikisi, zoonotik olarak sınıflandırılıyor. Bu virüsler genellikle hayvanlardan insanlara geçiyor ve nadiren insanlar arasında yayılıyor. Örneğin, kuduz virüsü bu grupta yer alıyor. Ancak, virüslerin hızla evrim geçirebildiği unutulmamalı. Bir zoonotik virüsün, zamanla insanlar arasında da yayılabilir hale gelmesi olasılığı bilim insanlarını endişelendiriyor. Kuş gribi (H5N1) gibi virüsler, bu riski taşıyan önemli örnekler arasında gösteriliyor.
Buna karşın, zaten insanlar arasında yayılabilen virüsler daha büyük bir tehdit oluşturuyor. Bu virüsler, zamanla daha bulaşıcı hale gelebilir. Örneğin, SARS-CoV-2’nin Omicron varyantları, bulaşıcılık oranını artırarak küresel salgınlara yol açtı. Geçmişte kızamık, kabakulak ve kızamıkçık gibi hastalıkların da hayvanlardan insanlara geçtiği düşünülüyor. Ayrıca, soğuk algınlığı ve gastrointestinal enfeksiyonlara neden olan birçok virüs de bu kategoride yer alıyor.
Pandemi Riski Taşıyan Virüsler: Hangi Faktörler Önemli?
Bazı virüsler, insanlar arasında yayılabilme yeteneğine sahip olsa da, şimdilik sınırlı salgınlara neden oluyor. Bunun nedeni, virüsün bulaşıcılık oranının (R sayısı) düşük olması. Örneğin, bir enfekte kişinin ortalama kaç kişiye bulaştırdığını gösteren R sayısı, virüsün yayılmasını durdurabiliyor. Ancak, bu sayı zamanla değişebilir. Örneğin, Zaire ebolavirüsü, 2014 yılında Batı Afrika’da ilk kez kentsel alanlara ulaştığında, R sayısının artmasıyla büyük bir salgına dönüştü.
Araştırmacılar, yaklaşık 50 virüsü pandemi riski taşıyanlar listesine dahil etti. Bu liste, Zaire ebolavirüsü, Chikungunya, Zika, Oropouche ve maymun çiçeği virüsü gibi daha önce nadir görülen patojenleri de içeriyor. Son dönemdeyse, bu virüslerden bazıları daha sık görülmeye başladı. Örneğin, Andes hantavirüsü, yakın zamanda bir kruvaziyer gemisinde salgınlara yol açtı. Benzer şekilde, Bundibugyo ebolavirüsü de Orta Afrika’da yayılmaya devam ediyor.
Geleceğin Pandemi Virüsü: 'Disease X' Nedir?
Araştırmacılar, gelecekte karşılaşılabilecek bir pandemi virüsünü tahmin etmek için de çalışmalar yürütüyor. 'Disease X' olarak adlandırılan bu kavram, henüz keşfedilmemiş ancak küresel bir tehdit oluşturabilecek bir patojene işaret ediyor. COVID-19, bu kavramın somut bir örneği olarak görülüyor. 2019 yılında yapılan bir araştırmada, bilim insanları, yüksek bulaşıcılığa sahip virüslerin, hayvanlardan insanlara geçen ancak insanlar arasında da yayılabilen türler olduğunu öne sürdü. SARS-CoV-2’nin de bu profile uyduğu ve yarasalarla ilişkili olduğu belirlendi.
Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ), 2018 yılında SARS benzeri bir koronavirüsü 'Disease X' adayı olarak belirlemişti. COVID-19’un ortaya çıkışı, bu tahminin ne kadar doğru olduğunu gösterdi. Buna karşın, Andes ve Bundibugyo virüsleri gibi patojenler, küresel bir pandemi başlatma kapasitesine sahip değil. Ancak, örneğin kızamıkla ilişkili yeni bir virüsün ortaya çıkması durumunda, durum tamamen farklı olabilir. Bu senaryoda, virüsün yüksek bulaşıcılığı ve insanlar arasındaki hızlı yayılımı, küresel bir sağlık krizine yol açabilir.
Araştırmacılar, gelecekteki salgınlara karşı hazırlıklı olmak için bu katalogun önemini vurguluyor. Dünyanın farklı bölgelerindeki laboratuvarlar ve sağlık kuruluşları, bu verileri kullanarak erken uyarı sistemleri geliştirebilir ve potansiyel tehditlere karşı daha etkili önlemler alabilir. Bilim dünyası, bu çalışmalar sayesinde, gelecekte karşılaşılabilecek sağlık krizlerine karşı daha donanımlı hale gelecek.
Yapay zeka özeti
Bilim insanları, insan sağlığını tehdit eden RNA virüslerini derledi. Hangi virüsler pandemi riski taşıyor? Hangi özellikler bir salgını tetikleyebilir? Detaylı analiz burada.
